Fernando Alcalde's blog

Coma os bestiarios antigos, os novos bestiarios nos devolven a imaxe – a miúdo deformada- dos tempos. Hoxe, nos matemáticos, xa podemos percibir a imaxe – posiblemente deformada - das matemáticas do século XXI.

A elección dun oficio é a miúdo froito do azar e da necesidade. Pero o gusto do afeccionado expresa ante todo unha vontade deliberada e permanente. Ao longo de verán de 1958, o pintor Isaac Díaz Pardo [1] e o escritor Rafael Dieste [2], exiliado na Arxentina, intercambiaron notas sen cesar dun lado ao outro do Atlántico para discutir problemas xeométricos. Nesa época, o escritor xa tiña descrito o seu interés pola xeometría como «un deber co selo da fatalidade». Algunha vez retomarei, se cadra, a súa historia, pero agora gustaríame render homenaxe ao pintor. De feito, desde 1946, a súa actividade industrial  – coa creación da Fábrica de Cerámicas do Castro en 1949 e da Fábrica de Porcelanas de Magdalena en 1955 – foi cada vez máis importante. É o período no que comezou a colaborar con outros artistas do exilio galego na Arxentina na busca de novas formas industriais, baixo a influencia das escolas Vxutemas e Bauhaus, en paralelo coa Escola de Ulm [3]. Ese será o obxectivo do Laboratorio de Formas, creado en 1963, que asumirá a tarefa de reconstruír e reabrir as antigas Reais Fábricas de Sargadelos [4] pechadas desde 1875.

No verán de 1958, Rafael Dieste leva tempo «metido en gran navegación», asumida como «un deber con todo sello de la fatalidad, o una fatalidad digna de confianza, con toda la transparencia moral de esos deberes no codificados, venidos imperiosamente de allá dentro». A finais de 1956, publicara o Nuevo Tratado del Paralelismo na editorial Atlántida de Bos Aires, pero a fin da súa navegación aínda ficaba lonxe. Nos últimos días de xullo e nos primeiros de agosto, vanse cruzar no medio do océano as cartas que lle escribe ao seu amigo Isaac Díaz Pardo e as respostas deste. Nelas discuten a solución dalgúns problemas xeométricos. Velaí o deber «misterioso», de orixe «novelesca», que vai ocupar unha parte importante da vida do escritor ata a súa morte en 1981. Son escritos dun estilo alegre, cheos de humor e ambición, dun raro gusto pola matemática. Nunha das cartas conservadas por Isaac, datada o día 31 de xullo, Dieste explica os argumentos precisos dunha proba proposta polo seu amigo. Lembra Isaac que o problema consistía en atopar o camiño máis curto para que o pastor A levara auga do río BD ao curro C. A solución de Isaac usa a semellanza dos triángulos AEB y CDE e dos triángulos BCD y BEF. A de Dieste, máis elegante, a reflexión respecto da recta BD. Noutra das cartas, datada o día 8 de agosto, Dieste divírtese convertendo ao pastor nun testamenteiro que debe trazar triángulos da mesma extensión ao longo do río. Ao ler estas cartas comprendín que Isaac non constrúe pratos, senón círculos, coas súas fascinantes máquinas.

«Sorpresas e desenganos» é un título que fai pensar en Woody Allen, pero non nas matemáticas. E non obstante, a próxima charla do ciclo Unha Andaina pola Matemática, que terá lugar o próximo luns na Aula Magna da Facultade de Matemáticas, aborda con ese título o problema dos paradoxos, da realidade que non é o que aparenta. En matemáticas, como na vida, abundan os que fan difícil o fácil. Marta Macho Stadler pertence aos “happy few” que fan fácil o difícil. Profesora na Universidade do País Vasco, compaxina a súa actividade investigadora no eido da xeometría non conmutativa cunha labor imprescindible en prol da difusión do saber matemático e do recoñecemento do papel da muller no avance científico. Autora de mumerosas contribucións –artigos, conferencias e cursos– de carácter divulgativo, impulsou a iniciativa de “Un paseo por la Geometría y la Topología” na UPV-EHU, un formato de curso de libre configuración que hoxe ofertan outras moitas universidades, entre elas a USC, cun notable éxito. Durante os últimos anos, coordinou a Rede Española de Topoloxía, ao tempo que formaba parte da Comisión de Desenvolvemento e Cooperación do Comité Español de Matemáticas (CEMAT). Participa na Comisión de Mulleres e Matemáticas da Real Sociedade Matemática Española desde a súa creación. Visitante asidua do Departamento de Xeometría e Topoloxía da USC, algo que os seus amigos agradecemos sempre, o próximo xoves impartirá unha charla sobre «Técnicas non conmutativas no estudo de espazos foliados» no Seminario Vidal Abascal. Nesta charla, explicaranos a relación que existe entre os espazos de natureza xeométrica e os seus observables e mostraranos como asociar outros observables máis xerais, que conforman espazos non conmutativos, a certos fenómenos dinámicos.