Claudio Magris: A miña universidade desaparece

Claudio Magris:

A miña universidade desaparece
Cara ao adeus

Premio das Letras Príncipe de Asturias 2004

O vello sistema académico tiña moitos defectos, pero anos de demagoxia e finxido modernismo destruíronno sen crear nada no seu sitio.
Entre cotas, créditos e reunións inútiles a universidade morre de facendalismo.
A perenne procura de fondos relega a un segundo plano a actividade científica.
Imitacións.- É absolutamente veleidoso esforzarse en copiar aos colegas americanos.
Recrutamento.-
A excesiva precariedade afasta, moitas veces, aos estudiosos máis válidos.

Algún día chegarei a ser tamén eu, para os meus colegas, un obxecto en nada escuro de desexo como Arduino Agnelli, profesor coma eu da facultade de Letras en Trieste e amigo meu durante mais de corenta anos, autor, entre outras cousas, de estudios fundamentais sobre a idea da Europa Central (Mitteleuropa) e sobre o austromarxismo, e senador en dúas lexislaturas nas filas do PSI. Dentro de tres anos Agnelli, despois dunha vida adicada á universidade, por ter acadados os límites de idade, xubilarase. Cando pasa polos corredores ou intervén nas sesións, as miradas dos colegas, que mesmo en xeral o aprezaban, séguenno degoirados e impacientes como aqueles voitres e corvos que, nos western, revolotean sobre os impávidos cow boys que atravesan o deserto esgotados pola sede.

Un pouco máis xove ca el, fai algunhas semanas pedín, despois de 42 anos de servicio efectivo, a situación anticipada de numerario fora de servicio (excedente) e, polo tanto, dentro de tres anos xubilareime ao mesmo tempo ca el. Coa notificación do respectivo decreto chegarei a ser tamén eu a promesa dunha próxima pequena comedela, obxecto de complexos cálculos matemáticos relativos ás “cotas” –isto é, a misteriosas unidades de diñeiro- que a miña marcha deixará dispoñibeis.

Non se trata da habitual comedela deixada polo que se xubila e dos desacordos e apetitos que esperta a súa posible utilización. Nos últimos anos os normais intereses sucesorios experimentaron unha transformación antropolóxica, dilatándose con febril obsesión e enleándose en contas elaboradísimas.

O que se xubila non deixa só vacante unha cátedra, para destinar a outro docente, antes ben, libera algunhas cotas, é dicir, partes ou fraccións do seu estipendio, cuio reparto require non só a habitual agresividade primordial, como a dos lobos nos romances de Jack London, senón tamén unha sofisticada arte combinatoria, a medio camiño entre a cábala e o cálculo infinitesimal.

Unha cota das cotas poderá ser extraída, nun instante, pola administración central, outras serán subdivididas ou sumadas para contratar a un asociado medio investigador, ou ben un investigador e medio, tal vez un termosifón, ou ben para contribuir á montaxe dun stand no que a universidade se presenta a si mesma, agasallando cunha mochila a cada estudiante que participa na iniciativa. Desde hai algúns anos, na universidade non se fala máis que de cotas; se suma, se resta, se divide, ocupando deste xeito case todo o tempo que debería dedicarse a investigar, ensinar, ler, discutir sobre problemas científicos con alumnos e compañeiros.

Esta perenne e estéril fibrilación non é unha cousa nova e non é imputable ao ministro Moratti, que continúa a obra dos seus predecesores, ben millorándoa (por exemplo coa benemérita reintroducción dos concursos nacionais, despois do embuste daqueles locais), ben crespando negativamente o alambicado bizantinismo e a ansiosa e angustiosa incertidume. A dexeneración da universidade realizouse nos últimos anos baixo gobernos de diversa e oposta cor; polo demais, podería ter sido encarreirada só por intelixencias excepcionais e capacidades políticas, porque todos os gobernos da así nomeada Segunda República encontraron unha universidade gastada por intromisións insensatas, debidas con frecuencia non a deseños orgánicos de longo alcance, senón a pequenas leis especiais, sancións, remendos, idoneidades regaladas coma se fosen un cigarro e unha cruz de cabaleiro cando non tiñan eficacia práctica, e despois cambiadas en postos fixos, etc. A vella clásica universidade tiña os seus defectos, pero a súa lóxica e a súa estructura orgánica funcionaban. A súa transformación –necesaria para a nova dimensión de masas e as vertixinosas innovacións do saber e das súas técnicas- non ten acontecido. Os remendos e os compromisos –entre rachadas concesións demagóxicas, coqueterías con modos culturais vagamante escoitados, defensas corporativas de obsoletos privilexios feudais e modernizacións sen ton nin son- destruíronna sen crear outra.

Esta situación semella non estar destinada a millorar co actual deseño de reforma. Como revela a febre das cotas, o imperante economicismo, que cre poder transformar de súpeto as universidades en empresas, produce o efecto contrario. A empresa ten a súa lóxica e a súa peculiaridade, e precisamente por isto non calquera cousa é unha empresa. Unha familia, unha fábrica de zapatos e unha brigada alpina deben ser xestionadas con cautela económica, sen dilapidacións e facendo cadrar os balances, pero sen esquecer que o fin da fábrica de zapatos é o beneficio, que, polo contrario, para a familia e para a brigada alpina –e tamén para a universidade- é un medio necesario para realizar outros fins. A Fiat é unha empresa (firma), Italia ou a Igrexa, non, e isto non significa subestimar a dignidade da Fiat. Ademais, unha cultura de empresa non se crea por decreto ou por encanto intelectual. As universidades americanas teñen patrimonios que invirten, pero non pasan todo o tempo falando de inversións, incluso cando é o momento de falar de filoloxía clásica ou de odontoloxía. Entre nós, sen embargo, as universidades estranguladas pola pobreza de medios que con frecuencia lles priva dos máis elementais equipos científicos e enxordecidas polo empresarialismo ideolóxico, falan só de soldos sen producilos.

Outra cousa cómica é o nefasto arremedo que se está a introducir cos créditos. Os créditos impuxeron unha mesquina mentalidade, segundo a que cada acto do estudiante –desde a lectura dun libro ata unha carreira campestre- debe comportar algo útil, formal e inmediato. Hai algúns meses un estudiante dixo que asistiría a un seminario interdisciplinar sobre literatura e ciencia, impartido na Escola superior de estudios avanzados de Trieste, se lle procurase créditos. Abraiado polo feito de que non se lle ocorrera a idea de asistir porque o tema lle interesaba, pregunteille se nunca bicara gratis a unha rapaza. Os créditos desadoitan invertir. Cada inversión, ao inicio, é un risco; as cousas que facemos por amor –tamén ler un libro- son frecuentemente as que despois nos son mais rendibles, pero indirectamente, e é ridículo pretender nada polo feito de o ter lido –agárdase con paixón. Leopardi-. A distribución dos créditos entre varios cursos e disciplinas é complicadísima, desencadea contendas, esixe contas tortuosas; quitarlle un crédito a un módulo (isto é, a unha secuencia de leccións) para poderlle asignar dous a outro; pero as contas non cadran, os créditos faltan e avanzan, e as enerxías que sería necesario aplicar á filosofía de Kant son absorbidas por esgotadoras pelexas e crebacabezas.

A informática, hoxendía tan necesaria como a alfabetización, foi introducida obrigatoriamente cun énfase contradicido, doutra banda, pola carencia de fondos para comprar un ordenador –ás veces incluso para renovar o aboamento a revistas científicas esenciais-. Sen embargo, aínda a informática –como a literatura, a química e calquera outra materia- se se usa mal, pode chegar a ser anticultura, moitas veces fachendosa.

Un compañeiro contábame que un estudiante, nunha tarxeta, escribira “grazzie” e aos seus fillos lles respondera que non tiña importancia porque se a houbese escrito non a man, senón como é habitual no ordenador, este teríase preocupado de corrixir o erro. A utilísima posibilidade de remitir sms, díxome outro colega, induce a algúns estudiantes a preguntar por esta vía instantánea, o día anterior ao exame, que libros é conveniente ler para o exame mesmo –libros cuio elenco está fixado na vitrina-.

Ademais a precisa selección e a verificación do traballo dos docentes son moi distintos á crecente e caótica incertidume. A falta de cátedras induce a cubrir as ensinanzas cunha morea de contratos de brevísima duración, que non crean ningunha figura real de ensinante e impeden toda continuidade e todo desenvolvemento ordeado dos estudios. O verdadeiro e propio curso, apto para profundar durante todo o ano nun argumento, para impartir unha formación institucional e para establecer unha relación concreta entre docentes e alumnos, é sempre substituido e chapuzado polos “módulos”, cotos errantes de dez, vinte ou trinta leccións, nos que o contacto extrínseco entre o docente e os estudiantes disólvese axiña

Alén dun certo límite, a precariedade do posto de traballo obstaculiza a selección, porque afasta ás forzas mellores. Algúns compañeiros meus coetáneos conseguiron no seu día unha cátedra cando traballaban noutros sectores, p. e. na banca, na industria ou noutras administracións; aceptaron a cátedra, deixando o seu traballo precedente, porque tamén a cátedra lles proporcionaba a eles e ás súas familias a tranquilidade económica, sen a que cecais non se permitirían a elección académica.

Mesmo a articulación dos cursos de estudios e de licenciaturas especializadas, privada dun sólido modelo, impón discusións interminables e, a miúdo, inconclusas sobre cántos e que cursos ou módulos activar, subdividir, fragmentar, no desenvolvemento de cada itinerario concreto de estudios. Non son as establecidas cento vinte horas de lección “frontal”(¿), que moitos de feito teñen por necesidade do seu ensino, as que ameazan aos docentes, á lección e á investigación. Son as innumerables horas das sesións, comités, comisións didácticas, discusións irritantes, que ocupan o tempo e as enerxías, e obstaculizan a reflexión, o estudio, o diálogo sobre temas dunha investigación ou dunha disciplina.

Disfrazada baixo os espolios dunha modernización tecnocrática, trunfa a vella retórica dos chorimiqueiros asamblearios. É tamén isto o que sufoca a universidade, onde non se deberían facer só reunións; o Espírito, dixo Céline, non ama as reunións.

Corriere della Sera, 16/03/04