Xosé Manuel Beiras: A forza da razón: Harold Pinter con Camus

Xosé Manuel Beiras: A forza da razón: Harold Pinter con Camus

Van alá nove séculos e meio: novecentos trinta e nove anos, esactamente. É o tempo decorrido dende que un Harold, derradeiro rei saxón, sucumbira en Hastings, nas verdecentes ribeiras do Sussex, á invasión normanda conducida polo duque conquistador que ía impoñer o dominio sobranceiro dunha oligarquía allea, unha cultura e até un idioma estraños ao común anglosaxón, e mudaría a historia medieval da sweet England. Nada insólito, no entanto: daquela e máis dispois, a razón dirimíase en combate de campo aberto ou en xusta de cabaleiros sometidos ao xuizo de Deus –que sempre daba a razón ao máis forte. Moi natural: a forza da razón estaba na razón da forza, que indefectibelmente marcaba as reviravoltas –adiante ou atrás– no curso histórico da humanidade. Habían pasar séculos até que a razón puidese comezar a frolecer á marxe da forza e chegar a sobardala. Renacemento, cartesianismo, luces: ilustración. Longo e ás veces cruento combate do pensamento contra os dogmas, do coñecemento fronte ao fanatismo, da razón defrontada coas forzas inquisitoriais das diversas igrexas: Giordano Bruno vítima da católica, Moro da anglicana, Servet da calvinista. Longo tamén e decote cruento combate dos súditos para ceibárense dos poderes tiránicos que os esmagaban, na forxa da cidadanía como novo suxeito histórico. Até a eclosión da modernidade, ese ciclo aberto co trunfo combinado da razón ilustrada e a razón cívica –ou sexa, da dignidade humana traducida en coñecemento, liberdades e dereitos do común das xentes. Nunca máis voltarían os tempos escuros, nunca máis o pensamento sería aferrollado, nunca máis a liberdade encarcerada, a fraternidade corrompida, nunca máis o poder subvertido, arrebatado aos cidadáns: tal era a determinación dos novos protagonistas do acontecer histórico da humanidade, os pobos dotados de razón, investidos de dignidade e accedidos á soberana condición cidadá. ¿Nunca máis?

Vai alá meio século: corenta e oito anos esactos. Nos salóns do Pazo municipal de Estocolmo un home aínda novo le, en francés, o discurso de clausura da entrega dos premios Nobel dese ano. Neste preciso instante está a dicir: "cada xeración crése destinada a refacer o mundo. Porén, a miña sabe que non o dará refeito. Pero a sua tarefa é se cadra máis grande. Consiste en impedir que o mundo se desfaga". O que escoito sobresáltame, mais préndeme a atención. O home prosegue: "Herdeira dunha historia corrompida, onde se mesturan as revolucións extinguidas, as técnicas entolecidas, os deuses mortos e as ideoloxías extenuadas, onde mediocres poderes poden hoxe destruílo todo mais xa non saben convencer, onde a intelixencia se ten rebaixado até facerse a criada da xenreira e da opresión, esta xeración tivo que restaurar, a partir só das suas negacións, un algo de aquilo que fai a dignidade de vivirmos e de morrermos". ¿Outravolta? –pergúntome. ¿Non estaba iso resolto douscentos anos antes para nunca máis voltar atrás?

O home que así se expresa vén de recibir o Nobel de literatura. Chámase Albert Camus, ten corenta e catro anos e só sobrevivirá dous máis a esa idade. É frances alxeriano –pied-noir, no argot do país: nado e criado en Alxeria de pai francés que non chegara a coñecer. Esas dúas identidades esgázano, porque non quer renunciar a ningunha delas mais están en conflito: cando pronuncia o seu discurso do Nobel, o pobo alxeriano está mergullado no "malheur incessant" dunha loita atroz pola súa independencia fronte ao poder armado do estado francés. Un estado francés que os cidadáns da "Francia libre" viñan de reconstruír aínda poucos anos antes, ao cabo doutra loita atroz para crebaren as cadeas da ocupación nazi. Camus entre eles, integrado na resistencia. Pacifista irredutíbel, posuído dunha fonda aversión á violencia, convencido de que a forza nunca resolve nada que non se poida resolver coa xustiza, vírase eticamente obrigado a optar por unha violencia cívica dotada da razón para defenderse da sinrazón dunha violencia cega na Europa aferrollada polo III Reich. E compríralle acadar ese convencimento, espricalo e dicírllelo aos seus fraternos camaradas cidadáns libres. Poucos textos haberá na literatura do seu tempo tan punxentes coma as suas Cartas a un amigo alemán, publicadas clandestinadamente en Combat durante a ocupación. Escoitade: "Compriunos un longo arrodeo, o arrodeo que o escrúpulo da verdade fai dar á intelixencia, o escrúpulo da amizade ao corazón. O arrodeo que salvagardou a xustiza, que puxo a verdade do bando dos que se perguntaban. Adeprendimos que, pola contra do que ás veces coidamos, o esprito non pode ren contra a espada, mais que o esprito xunguido á espada, é o eterno vencedor da espada tirada por si mesma". ¿Éo? –pergúntome.

Desta vez van alá poucos días. Outra volta en Estocolmo, e desta volta outro Harold anglo-saxón –mais non é rei, tampouco súbdito. Harold Pinter, dramaturgo, premiado agora co Nobel, gravemente enfermo, non puido viaxar a Suecia, mais pronunciou o seu discurso con presenza virtual en pantallas de vídeo. Nos dous séculos decorridos dende que trunfara a alianza da razón ilustrada coa razón cívica, no meio século contado desque vencera a conxunción da razón do esprito coa espada da xustiza contra o monstro gamado, algún andacio debeu perdurar agochado, ou algún leviatán debeu rexurdir remudado, para que Harold Pinter se sentise empurrado a recoller os ecos da voz de Camus que aínda vagaban polos salóns do Pazo municipal de Estocolmo, e reformular en claves da sua propria linguaxe e do seu –e o noso- proprio tempo perguntas, matinacións e respostas que os criadores de arte e pensamento e os cidadáns libres de Europa coidaban terense interrogado, debullado e resolto para sempre no alborecer da modernidade –na alba de groria da razón e a dignidade do común das xentes.

Mais non nos fagamos perguntas retóricas: sabemos todos cal é a cuestión, de qué andacio se trata, qué feitío cobrou o monstro na súa última metamorfose. Non disimulemos, non fagamos coma quen non estamos a ver o que resulta evidente. Non deixemos que Camus e Pinter teñan que faguer por nós o que nos incumbe a todos. Como inteleituais, nas verbas de Camus: "O rol do escritor non pode poñerse hoxe ao servizo de aqueles que fan a historia: está ao servizo de aqueles que a padecen". Como cidadáns, na voz de Pinter: "Ter unha ousada, firme e feroz determinación inteleitual, como cidadáns, para definirmos a verdade real das nosas vidas e das nosas sociedades é unha obriga crucial que nos incumbe a todos e a todas. Se esa determinación non se integra na nosa visión política, non teremos espranza de recuperar o que estamos tan perto de perder: a nosa dignidade humana".

Galicia Hoxe, 18/12/05