5.2.2.3 O “Consenso de Washington”

A primeira misión dos organismos do Bretton Woods realizouse, por parte do FMI, en Chile durante 1954 (Galeano, 1993, pp. 365 e 366) . En 1989, John Williamson empregou por primeira vez o concepto "Consenso de Washington" para referirse a 10 propostas para a rexión latinoamericana en materia económica que despois se extenderon a outras rexións do planeta.

O Consenso de Washington é a aplicación dos dez instrumentos de política económica neoliberal para levar adiante o obxectivo dun sistema capitalista mundial baseado na libertade do mercado para operar, onde predominan os máis «aptos» nunha especie de “darwinismo social”, onde a vida social se concibe gobernada polas leis da competencia e do conflicto, levando a unha selección natural da supervivencia do máis apto e á eliminación do máis feble.

A denominación Consenso de Washington foi utilizada polo economista inglés John Williamson na década dos oitenta, e refírese aos temas de axuste estructural que formaron parte dos programas do Banco Mundial e do Banco Interamericano de Desenvolvemento, entre outras institucións, na época do reenfoque económico durante a crise da débeda desatada en agosto de 1982. Algúns refírense á "Axenda de Washington", outros á "Converxencia de Washington" e aínda outros á "Axenda Neoliberal".

Anos máis tarde, Williamson convocou a unha cincuentena de economistas de varios países, entre eles varios latinoamericanos, a unha conferencia que tivo lugar o 6 e 7 de novembro de 1989, na capital federal, destinada a analizar os avances alcanzados e as experiencias obtidas da aplicación das políticas de axuste e de reforma estructural impulsadas polo Consenso de Washington. As conclusións que desta conferencia xurdiron plasmáronse nun libro, que foi editado polo propio Williamson e publicado polo Institute for International Economics de Washington.

Aparte do Banco Mundial (BM) e o Banco Interamericano de Desenvolvemento (BID), conforman o Consenso de Washington altos executivos do Goberno de EEUU, as axencias económicas do mesmo Goberno, o Comité da Reserva Federal, o Fondo Monetario Internacional, membros do Congreso interesados en temas latinoamericanos e os "think tanks" dedicados á formulación de políticas económicas que apuntan a forzar cambios estructurais.

John Williamson intentou sintetizar as diversas ponencias que se presentaron no seminario de 1989 relativas a unha decena de instrumentos de política económica, nas cales se verificou un razoable grao de acordo. A continuación preséntase unha revisión breve dos principais instrumentos.

1. Disciplina fiscal: Non máis déficit fiscal. Presupostos balanceados. Grandes e sostidos déficits fiscais constitúen a fonte primaria dos trastornos macroeconómicos que se manifestan como procesos inflacionarios, déficit de balanza de pagos e fuga de capitais. Reflicten a carencia de coraxe político ou honestidade por parte da autoridade para enfrontar o gasto público cos recursos disponibles. Un déficit de presuposto operacional que sobrepase un 1% a 2% do PIB considérase proba fehaciente dunha falla na política aplicada, a menos que este exceso se utilizara en inversións de infraestructura productiva. Recoméndase estabilizar a proporción débeda-PIB a non máis de 0.4. O equilibrio fiscal nunca foi alcanzado (nin aínda nos países desenvolvidos); está baseado na diminución do gasto público, fundamentalmente nos sectores sociais; causou un profundísimo e dramático deterioro nos sistemas de saúde, educación, seguridade social, etcétera.

2. A inflación como parámetro central da economía. Para os impulsores do Consenso de Washington, as políticas de axuste e reforma estructural teñen a súa orixe na crise da débeda. Non é de extrañar que o control da inflación sexa un asunto prioritario para os organismos acreedores. Como regla xeral, Nicaragua parece haber adoptado a inflación como o parámetro referencial do modelo económico, arredor do cal se moven e se subordinan os outros parámetros, incluído o desemprego.

3. Prioridades no gasto público. A necesidade de cubrir o déficit fiscal presenta a disxuntiva entre aumentar os ingresos fiscais ou reducir o gasto público. O Consenso de Washington, influído polos economistas “reaganianos” (“supply-siders”), optou por favorecer a reducción do gasto público. Non se necesita moita imaxinación para deducir a quen favorece esta política e a quen non. Desde logo que os sectores máis ricos dunha sociedade que resistirán unha redistribución pola vía tributaria, prefiren a reducción do gasto público, aínda que signifique o fin do estado de certo benestar social.

4. Reforma Tributaria. O aumento do ingreso vía impostos considérase unha alternativa á reducción do gasto público para paliar déficits fiscais. Existe un amplo consenso, entre os tecnócratas neoliberais, no principio de que a base tributaria debe ser ampla, mentras que a taxa tributaria marxinal debe ser moderada.

5. Taxas de interese. Existen dous principios xerais referentes aos niveles das taxas de interese que concitan o apoio mayoritario do Consenso de Washington. O primeiro é que as taxas de interese deben ser determinadas polo mercado. O segundo principio apunta á necesidade de taxas de interese real positivas, para incentivar o aforro, por un lado e desalentar a fuga de capitais, polo outro.

6. Tipo de cambio. Como no caso das taxas de interese, a tendencia é inclinarse por tipos de cambio determinados polas forzas do mercado. Considérase que o tipo de cambio real debe ser o suficientemente competitivo como para promover o crecemento das exportacións á taxa máxima que o potencial do lado da oferta do país o permita, ao mesmo tempo que se manteña un eventual déficit de conta corrente a un nivel sustentable.

7. Política comercial. A liberalización das importacións constitúe un elemento esencial nunha política económica orientada cara ao sector externo (orientación cara a afora). O acceso a bens intermedios importados a prezos competitivos considérase un aspecto importante na promoción das exportacións, mentras que unha política proteccionista en favor da industria nacional e en contra da competencia estranxeira é vista como unha distorsión custosa que en última instancia termina por penalizar o esforzo exportador e por empobrecer a economía local. A apertura económica trouxo como consecuencia a irrupción indiscriminada de importacións, en gran medida innecesarias ou con prezos subsidiados, que produxo a creba e o peche de gran parte do aparato productivo e o incremento acelerado da desocupación e a subocupación.

8. Inversión Estranxeira Directa. A liberalización dos fluxos financeiros externos non é vista como de alta prioridade. Non, unha actitude restrictiva que limite a entrada da inversión estranxeira directa é considerada unha insensatez. A inversión estranxeira directa, ademáis de aportar capital necesario para o desenvolvemento, prové capacitación e know-how para a producción de bens e servicios tanto para o mercado interno como para a exportación.

9. Privatizacións. A lóxica das privatizacións obedece á crencia de que a industria privada se administra máis eficientemente que a empresa estatal. En xeral, considérase que a privatización de empresas de propiedade estatal constitúen unha fonte de ingresos de curto prazo para o Estado. No longo prazo, arguméntase, o Estado libérase da responsabilidade de financiar ulteriores inversións. A crencia na eficiencia superior da empresa privada é un dogma de fe para o Consenso de Washington.

10. Desregulación. Unha forma de promover a competencia é mediante a desregulación. Este proceso foi iniciado nos Estados Unidos pola administración Carter, pero foi profundizado durante o mandato de Reagan. Xulgouse, de maneira xeral, como un proceso exitoso nesa nación e partíuse da base que tamén pode producir beneficios similares noutros países, especialmente en América Latina, onde se practicaban economías de mercado altamente reguladas, cando menos no papel. Nun bo número de países de América Latina, as redes regulatorias son administradas por burócratas mal pagados. O potencial para a corrupción é, polo tanto, alto. A actividade productiva pode ser regulada pola vía lexislativa, por decreto gubernamental ou por decisión tomando caso por caso. Esta última práctica é bastante difundida e perniciosa en Latinoamérica xa que crea incertidumes e prové oportunidades para a corrupción. Tamén adoita ser discriminatoria en contra dos pequenos e medianos empresarios, os cales, a pesar de que son importantes fontes creadoras de emprego, raras veces teñen acceso ás esferas máis altas das burocracias.

Sen embargo, o citado consenso non foi tal, e a súa aplicación foi enormemente debatida nos últimos tempos. De acordo con Joseph Stiglitz, ex membro do BM e convertido nun dos principais críticos do BM, o consenso esqueceu incluír un concepto moito máis aberto respecto a desenvolvemento que incorporara outras metas tales como "desenvolvemento sostible, igualitario e democrático", e trataríase de consolidar un consenso que fora eso e non unha imposición externa para as nacións en vías de desenvolvemento (Stiglitz, 1998b). É importante sinalar este tipo de elementos, que axudan a comprender o contexto desde o que se emiten a gran maioría das recomendacións destes organismos.

Ademáis de facer referencia ás políticas de axuste económico, tamén existe un Consenso de Washington no campo das políticas educativas. Son os programas de reformas e a retórica dos gobernos que as impulsan e pretenden lexitimalas. Dase unha notable homoxeneidade nos diagnósticos, propostas e argumentos oficiais acerca da crise da educación e as súas propostas de saída.