Xosé Manuel Beiras: Un foro social galego. VI. Acción e pensamento: sociedade civil, suxeito histórico e hexemonía (II)

Xosé Manuel BeirasXosé Manuel Beiras: Un foro social galego. VI. Acción e pensamento: sociedade civil, suxeito histórico e hexemonía (II)

Escribiu Antoni Domènech en El eclipse de la fraternidad: "Mentres que, na tradición política da democracia social revolucionaria de Marx e Engels no 1848, a tarefa atribuída á clase obreira industrial era encabezar o movemento de todo o "demos", de tódolos dominados e de tódolos sometidos (social e politicamente), o xeito en que a socialdemocracia do derradeiro terzo do XIX se inseriu na nova sociedade civil crebada, e nomeadamente o seu ideoloxema central dos "dous mundos", contribuíu sen dúbida a isolar á clase obreira industrial do resto do pobo traballador, e a incapacitala para ofrecer ao conxunto da sociedade (quere dicir, das clases dominadas) unha alternativa emancipatoria realista e fiábel á "forma capitalista" da industrialización".

Permitinme reproducirvos esta longa cita porque coido que, ao cabo, aforra moitas esplicacións para situarmos o ponto de partida da concepción do "suxeito histórico" que, no pensamento de esquerda, predominaría até finais do s. XX. Ou sexa, xustamente, até a irrupción en escena do(s) movemento(s) antiglobalización e a correlativa reelaboración das categorías conceptuais dun pensamento antitético da ideoloxía ultraliberal imposta polo poder dominante no capitalismo globalizado. Estamos, pois, no segundo dos tres eidos conceituais enunciados o día pasado, e que aínda volven rotular esta segunda entrega: a cuestión do suxeito histórico.

Mais preguntaredes: que é iso dos "dous mundos"? Tentarei ir polo atallo na resposta, sen caer na simplificación abusiva. A chamada "teoría dos dous mundos" xorde en vésperas do congreso de unificación do socialismo alemán no que, en 1875, nacería a SPD, o Partido Socialdemócrata de Alemaña. É o célebre Congreso de Gotha, cuxo programa sería duramente atacado por Marx nun dos seus textos máis famosos: a "Crítica do programa de Gotha", mesmamente. Nesa sazón, o primeiro enunciado desa "teoría" faino o marxista Wilhelm Liebknecht, e a sua tese consiste na redución do espazo social a "dous mundos" antagónicos e reciprocamente escluíntes: "o mundo dos proprietarios e o dos desposuídos, o mundo do capital e o do traballo, o mundo da burguesía e o do socialismo", que "non poden coexistir, e un diles terá que desprazar ao outro".

O enunciado de semellante dicotomía contén un trasunto de verdade, mais incurre -ise si- nunha simplificación abusiva. O contido certo consiste en que enuncia a contradición antagónica, ínsita nas relacións de produción capitalistas, existente antre traballo e capital -é dicir, en termos de clases sociais, antre proletariado e burguesía. E máis tamén en que sitúa nesa contradición o principal eixo dialético da dinámica social, e portanto, do avance histórico: así como a burguesía emerxente fora o suxeito primordial do avance histórico fronte á clase dominante do antigo réxime señorial, así tamén a clase obreira emerxente no colo do capitalismo industrial tiña o rol de protagonista primordial do avance histórico fronte á burguesía convertida en clase dominante na nova etapa.

Pero a simplificación abusiva consiste en reducir a esa bipolaridade o espectro da estrutura de clases da sociedade -velaí os "dous mundos"- e en outorgarlle á clase obreira industrial, non o rol principal, senón a esclusividade na dialética da contradición coa clase dominante, prescindindo doutras clases dominadas como, por caso, o campesiñado -que ademais, na Alemaña desa época, era socialmente maioritario. E o que é peor: en meter a todas esas outras clases e grupos sociais, dominados ou subalternos, no mesmo saco -no mesmo "mundo"- ca a burguesía. O programa de Gotha di literalmente que, fóra da clase obreira, "todalas demáis non forman senón unha masa reaccionaria". Marx arremete relembrándolles a distinción feita no Manifesto: "Só o proletariado é unha clase realmente revolucionaria", mais "os estamentos medios fanse revolucionarios á vista do xermolar da sua proletarización", de xeito que "é un dislate" meter a esas "camadas sociais" xuntamente coa burguesía no caixón de xastre de "unha masa reaccionária". Dislate de diagnóstico, e dislate tamén de estratexia para unha alianza de clases fronte á auténtica clase dominante, ao "inimigo principal". O vello Marx guíndalles, retranqueiro: "A maioría do "povo traballador", en Alemaña, está composta por labregos, e non por proletarios". No canto de atraguelos como aliados, a tese dos "dous mundos" prexúlgaos como "masa reaccionária", expúlsaos do potencial bloque revolucionário, bótaos en brazos dos reaccionarios "junkers" prusiáns -eses si que o eran- e empúrraos a convertérense en carne de canón do poder burgués... contra o proletariado industrial, mesmamente: aí comeza o isolamento da clase obreira, que acabará por resultarlle fadal após a guerra do 14 fronte ao "resistíbel ascenso do Arturo Ui" nazionalsocialista.

Se me demorei nesta espricadeira, ou máis ben relato, é pola relevancia e a duradeira repercusión que vai ter esa configuración do "suxeito histórico" para a condución e o desenlace dos combates fronte ao poder do capital -incluídos os procesos revolucionarios, abortados ou triunfantes- que van acontecer durante o s. XX nos espazos centrais do sistema. E explicito a referencia ao centro porque na periferia non vai ser o mesmo. Para empezar polo plantexamento da alianza de clases na revolución soviética -cando menos no inicio e na fase leninista da revolución triunfante- e a seguir pola chinesa. Mais a mutación "drástica" do esquema de roles das diversas clases dominadas, do modelo de alianza e do seu centro de gravedade, non virá até o deseño dos FLN como trebellos políticos dos procesos de emancipación social e nacional fronte ás metrópoles coloniais, que van estourar na periferia do sistema despois da IIª Guerra Mundial. Curiosamente -mais non por azar- no mesmo espazo no que máis logo, a piques de rematar ese mesmo s. XX, van xurdir, na prática, os primeiros movementos sociopolíticos de combate contra a globalización capitalista. Tal como xa vos contei. E na prática, insisto, antes de que se encetase a reelaboración dun pensamento de esquerda anti-globalización e o deseño dunha estratexia "global" alternativa, artelladora do(s) movemento(s) alter-globalizadores para unha loita de dimensión mundial contra o sistema imperialista ultraliberal.

Ven de estar outravolta na Galiza o meu vello amigo arxentino Ernesto Laclau, profesor de ciencias políticas e humanidades nas universidades de Essex (UK) e Northwestern (USA). Digo vello amigo porque o somos dende cando, a meiados dos setenta, recén chegado el aínda a Inglaterra, o convidara eu a unha estadía na Faculdade de Económicas compostelán, que resultara moi arrequecedora para nós e singularmente pra min -aprendera moito del, e hai pegadas desa aprendizaxe nun meu ensaio desa época encol da emigración galega. Levabamos decenios sen vernos, dende unha ocasión xa remota en Londres, mais eu seguírao polas suas obras -unha das recentes na versión francesa, "A guerra das identidades", especialmente esclarecedora na temática que ando no lerio de comunicarvos estes días. Resulta que tamén il me seguira a pista, seica inda recentemente en conversas con Ramonet. O caso é que nos vimos e palicamos -praticamos un "aggiornamento" recíproco das nosas ideas e pontos de vista. Calquera día falareivos del, quero dicir do seu pensamento. Mais se o traio eiqui agora é por mor dunha excelente entrevista que, con ocasión da súa visita, lle fixo Aurelio Castro na revista "Tempos" -e que ven talmente ao caso do que estou a escribir para vós que cedo á tentación de mentárvola.

Só algúns "flashes". Fala de ir "alén das perspectivas teóricas que o marxismo pensara". E di: "Por caso, iste baseábase arreo na simplificación dos conflitos sociais baixo o capitalismo: as clases medias e o campesiñado esmorecerían e, á fin, o único conflito social da historia disputaríano a burguesía e unha masa proletaria homoxénea". E engade que il puxo iso "en cuestión, porque a historia, pola contra, avanza no senso dunha crecente heteroxeneización da estrutura social". E conclue: "O problema político fulcral, agora, é como construirmos unha identidade común a partir dunha heteroxeneidade de identidades".

Esactamente eses son os termos nos que plantexou a custión o pensamento que se está a construír arredor e sobor da esperiencia prática de combate dos movementos anti-globalización ultraliberal: a sustitución da conceición do suxeito histórico como homoxéneo, encarnado nunha soa clase social, a obreira -conceición herdada, non tanto do marxismo de Marx canto da devandita teoría dos "dous mundos" da socialdemocracia marxista alemá- pola asunción da índole heteroxénea e a diversidade intrínseca á natureza social do novo suxeito histórico protagonista do actual combate da humanidade contra o imperialismo globalizador: o único suxeito histórico capaz de darlle a volta polo forro ao sistema imperialista, e de pór ergueito sobre os seus pés un mundo que está "patas arriba", como escribíu Eduardo Galeano -e ben fermosamente, por certo.

Hai poucos anos ainda, en Porto Alegre, no FSM do 2002, tiven a fortuna de escoitarlle unha maxistral espricación desta metamorfose do suxeito histórico a un home, xornalista e escritor, que loitara toda a vida no PSUC catalán, portanto na tradición dos partidos comunistas europeus. Mesmo por iso me impresionara máis ainda unha reflexión, a sua, exposta perante centos de activos cidadáns procedentes dos catro pontos cardinais do planeta. Unha esclarecedora matinación, a sua, moi lúcida, absolutamente veraz e cunha pinga de tácita autocrítica, que de seu me conmovera profundamente. Ese home chamábase Manolo Vázquez Montalbán. Por desventura -"alma minha gentil que te partiste"- xa non está entre nós. Quero pechar con esta humilde homenaxe a el a miña leria de hoxe.

Galicia Hoxe, 09/03/08