Xosé Manuel Beiras: Un foro social galego. X. Ausencias e emerxencias

Xosé Manuel Beiras: Un foro social galego. X. Ausencias e emerxencias Xosé Manuel Beiras

"Para a cultura hexemónica, os estilos de vida que caen fóra dos seus esquemas nunca foron xulgados simplemente distintos, senón que lles asignaron sen máis o sambenito da inferioridade". Tómolle emprestado a Marcial Gondar ese xuizo para encetar a miña prédica de hoxe. Porque cadra perfeitamente co que tenciono dicirvos encol dun -necesario- saber contrahexemónico da periferia fronte á imposición da produción científico-técnica do centro como única forma solvente de coñecemento. Vede, se non: "Poucas culturas -di Gondar- estiveron tan pagadas de sí como a sociedade occidental moderna. Confundindo superioridade técnica con superioridade sen máis, é incapaz de mirar aos outros se non é con ollos de conmiseración e de desprezo; a única proposta de diálogo de que é capaz resúmese en que traten de imitala".

Esa actitude conduce a "converter en subalterna non só a forma de vivir senón tamén a forma de pensar" dos pobos e culturas que non se axustan á conceición da "racionalidade" propria das sociedades -burguesas- configuradas no proceso de xestación e desenvolvemento do capitalismo industrial no centro do sistema. A empezar pola racionalidade económica: descalifícase como irracional a lóxica de funcionamento de calquer modo de produción e calquer formación social que non se axuste ao modelo capitalista de economía de mercado, erixido en único paradigma universalmente valedeiro de comportamento "racional" dos axentes económicos -con efectos desastrosos, por caso, sobre os sistemas agrarios e as culturas campesiñas de continentes enteiros e máis con impactos literalmente catastróficos, e dificilmente reversíbeis, sobre os ecosistemas vertebrais da biosfera planetaria. Mais tamén aconteceu outro tanto coa conceición "oucidental" da forma de saber resultante do coñecemento científico. "A Ciencia, ese buque insignia da modernidade "ilustrada" -ironiza Gondar- aplica ese mesmo esquema cando se atopa con experiencias, procedentes doutras culturas, que non son dixeríbeis polos seus modelos teóricos: en vez de remodelar os paradigmas, nega os feitos ou, no mellor dos casos, relégaos ao neboento mundo da ilusión".

O problema arrinca da noción mesma de cultura. A traveso dos lentes da antropoloxía, Marcial Gondar -na sua lúcida "Crítica da razón galega"- analisa a tensión dialética antre permanencia e cambio no feitío da identidade socio-cultural dun pobo. "O que chamamos cultura -di- non é máis que ese conxunto de solucións, de modos de se enfrontar a problemas, que co decorrer do tempo se van acumulando e remodelando". A partir desa noción, a sua tese é que "a capacidade para as adaptacións culturais se basea no desenvolvemento da linguaxe e dos sistemas de pensamento relacionados con ela". Pois ben, o binomio pensamento-linguaxe "é o instrumento através do cal elaboramos e transmitimos ese conxunto de solucións ao que damos o nome de cultura". Mais, na realidade diversa que é o xénero humán, a cultura fragua en moldes moi diferentes, de xeito que, "falando con propiedade, non cabe falar de cultura, senón de culturas". Esa diversidade, portanto, é intrínseca ao feitío socio-cultural da humanidade, e perfila identidades ben diferenciadas: estamos perante o mosaico de identidades culturais dos diversos pobos. En cada un diles, a avenza acumulada por cada pobo ao longo de cadansua historia no proceso de modelado e remodelado da sua cultura constitue o seu patrimonio cultural. Ningunha cultura, nen ningún patrimonio cultural, poden erixirse en canon modélico de cultura universal. Calquer pretensión de hexemonía destrue culturas e, xa que logo, lonxe de arrequecer, empobrece o universo cultural da humanidade. É mesmamente o que acontece, levado até o paroxismo, coa hexemonía do modelo científico-cultural imposto pola globalización imperialista: tamén nesta dimensión resulta certeira a denuncia da "recolonización" que recollíamos de Pablo G. Casanova días pasados, dese "colonialismo global que hoxe é tamén neoliberal e postmoderno", como il dicía.

A alternativa fronte a ese devastador proceso de uniformización e recolonización "cultural" radica nunha estratexia contra-hexemónica arraizada no diversificado sustrato cultural da periferia. Nesa liña está -pensando en e dende a identidade socio-cultural galega- esta mensaxe de Gondar: "Para todos aqueles que se sintan máis interesados na calidade de vida das persoas que en facer delas obxetos de beneficio, un dos retos terá que consistir en achegar e potenciar ferramentas que permitan que os individuos sexan cada vez máis protagonistas dos seus destinos. O Patrimonio cultural dun pobo é un dos arsenais máis eficientes para adiantar nese proxecto".

* * * * *

Velaí outravolta a "epistemoloxía do sul" como ponto de partida da elaboración dunha estratexia contra-hexemónica fronte á faciana "cultural" da globalización ultraliberal: coas raiceiras no mosaico das identidades culturais indíxenas, ou sexa, xenuinas e peculiares dos pobos da periferia do sistema -da que a galega xenuina, en termos de antropoloxía cultural, forma parte. As culturas e saberes negados, descalificados, rexeitados como inservíbeis pola que Sousa Santos denomina "monocultura racional" do centro do sistema -culturas e saberes convirtidos así en invisíbeis, en ausentes e, ao cabo, en inexistentes: a cultura hexemónica na globalización produce a "non existencia" de tódalas formas de cultura e saber que non encaixan nos seus "criterios de racionalidade e eficiencia".

Eis o senso e a razón de ser da "socioloxía das ausencias" postulada por Santos. Nefeito, a devandita invisibilización desas culturas, a sua conversión en non existentes, opérase, segundo il, por cinco vías, que constituen outras tantas lóxicas e modos de manifestarse a "monocultura racional" do sistema globalizado. A monocultura do saber, que convirte "a ciencia moderna e a cultura "superior" nos únicos criterios de verdade e calidade estética" -e refuga como iñorancia e incultura todo o que non encaixe nese patrón. A lóxica do tempo lineal na conceición da historia, que convirte en "resíduo" calquer formación sociocultural que non encaixe nos clichés da modernización, do progreso... e da globalización -resíduo primitivo, premoderno, obsoleto ou subdesenvolvido. A lóxica da clasificación social en "categorías que naturalizan xerarquías" -sobranceiramente, as de raza e sexo- que convirte ás categorías descalificadas, e dominadas, en formas de inferioridade natural, e portanto insuperábel. A lóxica da escala dominante, ou monocultura do universal e do global, que descalifica pexorativamente ao resto como particular e local -incapaz de ser "alternativas creíbeis ao que existe global e universalmente". Enfin, a lóxica da produtividade, que entroniza os criterios da produtividade e a eficiencia capitalistas, centrados obsesivamente no crecemento- eis o "desarrollismo" -e cifrados na omnisciencia do mercado: fora dese esquema só existe ineficiencia e non-produtividade.

En conxunto, resultan cinco "formas sociais" cardinais de "ausencias" enxendradas pola "monocultura" hexemónica: o iñorante, o residual, o inferior, o local e o non produtivo ou ineficiente. A consecuencia é o "destrago da experiencia social" de toda a periferia, ou sexa, da imensa maior parte do espazo sociocultural da humanidade. Fronte a esas cinco lóxicas mutiladoras, Sousa Santos propón outras tantas "ecoloxías" artelladoras da ricaz diversidade sociocultural dos pobos: a dos saberes, a das temporalidades, a dos recoñecementos recíprocos, a da transescala -artellamento do local co global- e a dos sistemas alternativos de produción non capitalista.

Finalmente, a aposta por unha "socioloxía das emerxencias", que tenciona "identificar e ampliar os indicios das posíbeis experiencias futuras": é a proxección cara adiante dos plantexamentos alter-mundialistas. "A socioloxía das emerxencias -sinala Santos- é a esculca das alternativas que están contidas no horizonte das posibilidades concretas". Portanto, "mentras que a socioloxía das ausencias actua no eido das experiencias sociais, a das emerxencias faino no das espectativas sociais". E conclue: "Nesas espectativas reside a reinvención da emancipación social ou, millor dito, das emancipacións sociais".

Chegamos así ao cabo desta pelerinaxe polos labirintos do proceso ideatorio que se está a desenvolver no fervedoiro do(s) FSM, nunha praxe colectiva na que interactuan o pensamento e a acción protagonizados polo novo suxeito histórico heteroxéneo, plural e diverso que emerxe no combate fronte á globalización ultraliberal. Compre, agora, retomarmos o fío condutor deste meu relato suscitado pola convocatoria dun Foro Social Galego para o vindeiro outono.

Galicia Hoxe, 06/03/08