Colectivo Francisco Sánchez: 2. Principios de goberno das Universidades Públicas Galegas

Colectivo Francisco Sánchez: 2. Principios de goberno das Universidades Públicas Galegas

As universidades públicas de Galicia están sendo rexidas no momento presente por un sistema de goberno excesivamente complexo, custoso, disfuncional e ineficaz, no que ademais se está dando unha notoria confusión na distribución e desenvolvemento das distintas funcións necesarias para o funcionamento de toda universidade, así como na forma en que ditas funcións son concibidas.

A confusión que parece terse instalado no seo do goberno das universidades non se limita a un mero solapamento de funcións na distribución das competencias, senón que impregna toda a vida universitaria, chegándose ata a desenvolver unha notoria confusión conceptual e lingüística á hora de definir e intentar describir a propia natureza das institucións universitarias, que parecen intentar ser simultaneamente empresas in pectore, centros de investigación basicamente tecnolóxicos e centros docentes de funcións nunca nídiamente definidas.

Esta desestruturación institucional vai da man dunha confusión lingüística e conceptual, sen a que non sería posible, e por iso cremos que o primeiro paso orientado á necesaria aprobación dunha nova Lei do sistema universitario de Galicia tería que ser a formulación dos principios básicos sobre os que se debe sustentar o goberno das universidades, principios sistematicamente postos en dúbida pola realidade académica do momento presente.

Estes principios son os seguintes:

1) Principio de autonomía relativa das institucións universitarias.

Aínda que é certo que as universidades galegas non son máis que unha mera parte da realidade histórica, económica, social e política de Galicia, iso non debe querer dicir que as universidades sexan reducibles a meras realidades políticas, sociais ou económicas.

As universidades como institucións teñen unha autonomía relativa, que se deriva do cumprimento das funcións específicas que teñen asignadas: a docencia en primeiro lugar e, unida a ela, a investigación.

O carácter prioritario da docencia na universidade é facilmente comprensible se temos en conta que historicamente moitas universidades foron basicamente corpos docentes. Unha universidade non podería existir de ningún xeito se nela non houbese alumnos. A investigación, con todo, pode desenvolverse - e cada vez desenvólvese máis - en institucións específicas, alleas á universidade, e nas que non é necesaria a presenza do alumnado.

Dado que a función básica da universidade é a transmisión e creación do coñecemento, toda a estrutura de devandita institución ha de estar orientada ao logro dese fin nos niveis organizativos e económicos e na formulación dos seus obxectivos. Por esa razón a universidade pública non pode ser concibida, tal e como ocorre no momento presente:

a) como o corpo político dunha nación, estruturado ao redor de sistema de partidos.

b) como unha empresa.

De acordo con estes pseudo-principios organizativos, agora en vigor, temos que:

a-2) as universidades galegas e españolas están sendo rexidas por grupos de profesores que se definen a si mesmos como símiles dos partidos políticos. No entanto, dáse o caso de que nunca os partidos políticos parlamentarios recoñeceron que eses profesores os representen. Por outra banda, mentres que os partidos políticos son organizacións legalmente recoñecidas e reguladas, e posúen criterios claros e definidos de afiliación e organización interna, os grupos políticos metafóricos de profesores non posúen nin existencia legal, nin se coñece a súa estrutura interna, e ás veces nin sequera os nomes dos seus compoñentes, ao contrario do que ocorre por exemplo cos sindicatos de ensinantes, cuxo papel no goberno das universidades é nulo, tal e como debe ser, e cuxa influencia no control do goberno das mesmas pode considerarse insignificante, por desgraza.

A apelación a supostas ou reais afiliacións políticas por parte de grupos de profesores non adoita ser moitas veces, pois, máis que un criterio de constitución de grupos de intereses académicos que, aínda que son lexítimos, deberían expresar claramente a súa natureza e os seus obxectivos, e non ampararse nunhas ideoloxías políticas nunca claramente formuladas e cuxa aplicación práctica sempre é nula, xa que carecen practicamente de aplicación estrita no campo académico.

Do mesmo xeito, no segundo dos casos temos que:

b-2) as universidades públicas non son empresas nin no seu estatuto xurídico, nin pola forma do seu financiamento, nin polos sistemas xurídicos que regulan a súa administración e o seu goberno, nin polo seu réxime laboral - na maior parte dos casos - e sobre todo non son empresas porque non teñen propietario, senón que son de titularidade pública.

Definilas como empresas, igual que como corpos políticos, non axuda nada a comprender as súas funcións, senón que máis ben contribúe a sementar a confusión, á vez que pode facilitar o desenvolvemento de determinados tipos de estratexias persoais ou de grupo nunca claramente definidas. E sempre amparadas nunha linguaxe intencionadamente vaga, imprecisa e confusa.

Todo iso pódese evitar se se teñen claras cales son as funcións da universidade e en que ha de consistir a súa autonomía relativa. As devanditas funcións posúen unha estrutura, que se articula do modo seguinte:

2) Principio de estruturación de funcións.

As funcións básicas da universidade son a docencia e a investigación, e toda a estrutura da mesma debe estar orientada á procura do cumprimento das mesmas.

Para que esas funcións poidan cumprirse son necesarios recursos financeiros, estruturas administrativas, sistemas de servizos, así como medios materiais e infraestruturas. Pero todos os medios deben estar orientados ao logro dos fins específicos da institución, o que non debe confundirse coa instauración de sistemas arbitrarios de privilexios e desigualdades, e ata ao que poderiamos chamar constitución de castes ou estamentos illados.

Da idea equivocada da estruturación da universidade como corpo político derivouse a idea da igualdade xenérica de todos os membros da comunidade universitaria, concibidos basicamente como votantes nun sistema electoral, uns votantes con plena liberdade de opinar sobre todos os asuntos, e que, como todos os votantes, están sendo facilmente manipulados polos grupos que realmente se fixeron co control da institución.

Aínda que todos os membros da comunidade universitaria teñen a mesma dignidade e os mesmos dereitos políticos básicos, con todo non teñen as mesmas competencias e por iso han de organizarse dunha forma estruturada e xerarquizada. Con todo, iso non quere dicir que se poidan xustificar desigualdades arbitrarias, nin que se poidan instaurar sistemas de privilexios. O feito de pretender ocultar esta realidade evidente constitúe un dos mecanismos básicos de manipulación da comunidade universitaria, grazas á utilización dunha pseudo-linguaxe política baleira e ao uso constante de apelacións demagóxicas.

Partindo deste principio, cremos que se deberían diferenciar as funcións básicas da universidade, que serían as seguintes:

a)- a función docente e investigadora, á que corresponde a transmisión e creación do coñecemento, que corresponde aos profesores.

b)- a función administrativa, á que corresponde garantir o funcionamento da institución nos seus niveis legais, que corresponde aos profesionais da administración, basicamente funcionarios, por tratarse dun organismo público.

c)- o desenvolvemento dos distintos tipos de servizos, cada vez máis complexos, que corresponde ao persoal laboral ou funcionario encargado deles.

Todos os grupos aos que corresponden estas funcións específicas deben estar perfectamente articulados, pero tamén deben poder gozar dunha autonomía relativa no desenvolvemento das mesmas.

No momento presente estase producindo unha confusión de funcións que vai en detrimento do bo funcionamento das institucións universitarias, e no que progresivamente se tende a concentrar as funcións legalmente reguladas, e outras que non o están tanto, en mans de grupos de profesores cada vez máis amplos que pretenden lograr o control de todas as funcións da universidade. Uns profesores que están asumindo boa parte das funcións administrativas que deberían corresponderlle aos funcionarios ou ao persoal especializado xa existente, e que pretenden non só gobernar a toda a comunidade universitaria, senón especialmente aos demais profesores, aos que intentan detraerlles partes substanciais das súas capacidades docentes e investigadoras, en aras dunha suposta ciencia do goberno académico.

A autonomía das diferentes funcións debería concibirse do modo seguinte:

3)- Principio de autonomía funcional.

Co fin de evitar o nacemento, crecemento e proliferación de órganos administrativos, controlados en medida crecente por profesores cada vez máis afastados da docencia e a investigación real; co fin de evitar, como consecuencia do anterior, a proliferación de cargos académicos remunerados e o desvío de profesores das súas funcións docentes e investigadoras cara a órganos de control, debería quedar claro legalmente cales son as funcións dos órganos de goberno, unipersoais ou colexiados, en toda a estrutura da universidade. E iso é así porque actualmente estanse implementando sistemas de control da docencia e a investigación e do labor administrativo ou os servizos, que non están contemplados en ningún texto legal e que violan o exercizo da plena capacidade docente e investigadora do profesorado e dos órganos colexiados como son as Facultades e os Departamentos, á vez que pretenden solapar o funcionamento da administración universitaria e dos servizos necesarios para o pleno funcionamento da institución, con outras normas e criterios só aparentemente empresariais.

Estase intentando crear unha pseudo-estrutura empresarial nuns organismos públicos, unha estrutura á que se apela en nome da idea neutra de xestión, e que se ve constantemente contradita por unha realidade social, política e institucional, na que fronte ás oscilacións bruscas, e ata salvaxes, do mercado, as universidades públicas galegas pretenden ser unhas empresas cuxo único criterio contable fose o de incrementar constantemente os seus ingresos á conta das rendas públicas.

Partindo da lexislación existente, e demandando novas leis que reformen totalmente a estrutura das universidades españolas e galegas, cremos que este principio de autonomía das funcións das universidades debería aplicarse da forma seguinte, aínda que de modo inmediato e antes de que puidesen producirse as necesarias reformas legais que a universidade clamorosamente demanda, debería actuarse do modo seguinte, procedendo a:

A)- A redución drástica dos equipos centrais de goberno das universidades.

Esa redución tería que facerse, en primeiro lugar, limitando as súas funcións actuais ás que establece a lei de universidades e os estatutos de cada universidade en vigor no momento presente.

Nesa redución sería necesario limitar ao máximo o número de profesores que ocupan cargos académicos remunerados e profesionalizar a administración.

Para logralo deberíase comezar por establecer o control da docencia no ámbito das Facultades ou Departamentos, posto que son só os profesores de cada titulación e cada área quen posúen plena capacidade docente no seu propio campo. Unha capacidade que non han de compartir cos cargos académicos, elixidos ou nomeados - na maior parte dos casos-, que de modo crecente e apelando a algo así como a unha vaga idea da soberanía universitaria, concibida como símil da soberanía nacional, permítense cada vez máis opinar de todo e pretenden orientar aos especialistas e profesionais coas súas opinións, máis ben menos que máis fundadas.

Por esa razón o deseño dos títulos de grao e posgrao - dentro dos caóticos marcos legais existentes - debería corresponder ás facultades, de acordo coa lei, e non a un armazón de instancias, comisións e supostos expertos no dominio integral das artes da docencia e a investigación universitarias.

Consecuentemente, non se pode admitir de ningún xeito que profesores que ocupan legalmente cargos académicos diversos falen e ás veces actúen como profesores dos demais profesores, pretendendo controlar o día a día da docencia de cada profesor e obrigándolle a someterse a uns supostos métodos científicos e estandartizados de ensino que carecen de todo sentido, que supón unha burocratización da docencia, un empobrecemento e simplificación da mesma e que son alleos á realidade das universidades da maior parte do mundo desenvolvido.

A limitación drástica dos equipos centrais de goberno, que poderían quedar reducidos á metade ou un terzo dos existentes, deberían levar á súa vez a reformular a distribución dos Departamentos e as Facultades.

Os actuais Departamentos posúen unha estrutura moi heteroxénea, e poden agrupar ata tres ou catro áreas de coñecemento inconexas ou coincidir cunha área e ata con toda unha titulación.

O ideal sería restruturar de novo Departamentos e Facultades, o que é legalmente posible, arredor de cada titulación, eliminado órganos colexiados e unipersoais innecesarios, que se solapan no control da docencia.

Deste xeito cada titulación posuiría un órgano colexiado ao que estaría adscrita, cos seus cargos unipersoais correspondentes e o seu persoal administrativo propio, que dependería dun xerente. Ese órgano tería plena autonomía na implantación e o desenvolvemento do grao e os posgraos que lle foran asignados, tendo unicamente control sobre el o equipo reitoral, que sería quen lle encargase as súas titulacións, só a nivel de inspección.

Para que este sistema puidese funcionar con eficacia, a distribución de titulacións en Galicia a establecería o Sistema Universitario de Galicia, que tería que ser deseñado na nova Lei de universidades de Galicia, seguindo criterios académicos e baseándose na análise da realidade do emprego, e non entendendo as universidades galegas como unha especie de torta a repartir entre provincias e municipios, baseándose na idea simplista de que posuír unha titulación ou unha facultade máis é incrementar o prestixio dunha cidade, aínda que esa titulación puidese non ter nin sentido, nin alumnos.

Para a mellora da calidade da docencia é fundamental separar no esencial a función docente, que corresponde aos profesores, das funcións administrativas. Por iso será necesaria a:

B)- Profesionalización da administración e a simplificación drástica dos procedementos.

As funcións básicas dos profesores universitarios han de ser a docencia e a investigación, e só moi secundariamente a administración da universidade.

No momento presente a estrutura administrativa das universidades é excesivamente complexa, disfuncional e vese alterada pola interferencia continua dos profesores nas funcións administrativas, nas que ás veces tamén parecen querer exercer a súa capacidade docente ou investigadora, mediante a redacción de innumerables normativas. Unhas normativas innecesariamente complexas e confusas ata o barroco, que adoitan contradicirse entre si ou con leis de maior xerarquía normativa e que parecen estar impregnadas do espírito do xurista afeccionado, que adoita ser sempre un xurista desmedido e escasamente prudente.

A diminución dos mecanismos de control centralizados nos equipos reitorais sería o primeiro instrumento para lograr esta simplificación. Isto, unido á simplificación dos órganos de goberno - limitados aos legalmente establecidos -, permitiría deslindar o que corresponde á administración do que corresponde á docencia e á investigación, co que suporía de mellora da calidade da docencia e a investigación, favorecida pola maior disposición do profesorado para o exercizo das súas funcións específicas.

Dentro deste proceso de racionalización e simplificación dos procedementos, unido ao establecemento claro dos distintos tipos de funcións sería fundamental - sobre todo nunha época de crise económica - axustar os gastos cos ingresos e non buscar o endebedamento, o que esixirá a:

C)- Optimización dos recursos de todo tipo das universidades galegas.

O sistema universitario galego supón un auténtico modelo de malgasto de recursos humanos e materiais, debido a que as tres universidades apenas están coordinadas entre si, a que se multiplicaron as titulacións dun modo innecesario, e a que a súa reforma vese bloqueada por todo tipo de intereses, desde os intereses electorais locais, ata as presións de grupos de profesores que pretenden manter custe o que custe titulacións sen alumnos nin demanda social de ningún tipo, maquillando todo o existente con toda clases de nomes cada vez máis baleiros.

A esta falta de optimización de recursos a nivel galego únese a escasa optimización de recursos en cada universidade, tanto no campo das plantillas de profesores, administrativos e traballadores rexidos polo réxime laboral, como no dos recursos materiais: edificios e infraestruturas de todo tipo.

Esa escasa optimización vese agravada pola competencia entre as tres universidades pola captación de recursos públicos. E dentro de cada universidade pola competencia entre campos de coñecemento, titulacións, Facultades, Departamentos e grupos de profesores, ou administrativos, no que se refire á dotación de persoal ou á implementación de medios materiais.

Dita falta de optimización é cada vez máis evidente na construción, ampliación e mantemento dos edificios, na dotación de infraestruturas de investigación: revistas, libros, instrumental, sistemas informáticos, ou na dotación de medios para a docencia ou para o exercizo da administración. Véndose agravada ademais ás veces pola disfuncionalidad dunhas estruturas administrativas deseñadas por profesores que ocupan todo tipo de cargos.

No campo da investigación a competencia pola concesión de persoal e de recursos materiais, grazas aos proxectos de investigación, estase levando a cabo dun modo caótico entre grupos de investigadores, departamentos, centros, institutos e universidades. Iniciouse unha carreira cara adiante, rexida polo principio de “sálvese quen poida”, na que os intereses académicos no que se refire á promoción curricular ou ao logro de méritos de investigación de persoas e grupos, convencidos de que a súa supervivencia depende da extinción dos demais, pode acabar garantindo a destrución mutua e xeneral do sistema universitario de Galicia.

É evidente que no proceso de optimización de recursos interveñen factores de tipo político, a nivel estatal e a nivel galego, así como factores económicos, e que todo iso pode variar moito segundo os marcos xurídicos existentes, que habería que reformular de arriba abaixo, nun momento no que se predica que nas universidades debe cambiar todo co fin de que non cambie practicamente nada.

Por iso demandamos un novo marco xurídico para as universidades galegas e as españolas, sen o cal un proceso real de racionalización sería practicamente imposible. Sabemos que non está nas nosas mans logralo, e nin sequera intentalo, posto que non somos nin lexisladores utópicos, como Platón, nin arbitristas, é dicir, inventores de fórmulas máxicas para salvar a un reino, como aqueles que tanto abundaron na Corte Real de Madrid ou do Escorial no século XVII, cando o Imperio Español se desmoronaba de xeito claro entre unha chea de avogados, frades e papeis.

O que si somos é profesores e profesoras do Sistema Universitario de Galicia, conscientes de estar vivindo unha realidade académica dramática, en certo xeito similar á do decadente Imperio Hispánico dos Austrias, cos seus palacios e as súas cortes, nos que os validos campaban ás súas anchas, pero na que aínda queda un lugar para a esperanza, optimizando os recursos existentes, que son moitos, interpretando a lexislación sempre do modo máis sinxelo e menos tortuoso, e reivindicando - sempre co escepticismo que guiou a Francisco Sánchez - os valores do coñecemento, a educación e a dignidade como os que han de rexer a vida universitaria de Galicia.

Colectivo Francisco Sánchez, 24/04/09