José Carlos Bermejo Barrera: A administración do silencio: Filosofía e psiquiatría en J.M. López Nogueira

José Manuel López NogueiraJosé Carlos Bermejo Barrera: A administración do silencio: Filosofía e psiquiatría en J.M. López Nogueira
A trabe de Ouro, 95, III, Ano 24, 2013, pp. 347/356

Para Alicia Beatriz López Gallego (Ali)

Adoitaba dicir A. Hitler, do que non debemos esquecer que, por desgraza, gobernou a nación máis culta de Europa entre 1933 e 1945, que a política non é máis que a administración do terror (Sofsky, 1993). O terror é a base de todos os sistemas políticos, pero cada un deles o dosifica e o modula dunha forma diferente e cunha intensidade maior ou menor. Na Galicia do 2013 a política xa non é basicamente a administración do terror, senón do diñeiro público, e é ese diñeiro o que mantén unha cultura que á súa vez se basea na administración do silencio. A cultura galega, tal e como está agora constituída, é basicamente unha cultura do encomio, o panexírico e a conmemoración, na que aqueles que administran o diñeiro público deciden premiar ou castigar, loar ou censurar a unha serie de autores e persoas que foron os seus creadores nun pasado máis próximo ou remoto.

Por esa razón autores menores en todos os campos, creadores de frangullas filosóficas, poéticas ou narrativas, poden pasar a ser considerados como creadores de referencia, mentres se deixa intencionadamente caer no esquecemento a outros autores, moito máis importantes, e igualmente galegos, que en moitos casos ademais de ser creadores literarios ou artistas viron como as súas vidas quedaron truncadas ou marcadas para sempre polo sufrimento e a adversidade, dúas experiencias descoñecidas para a maior parte dos administradores do silencio cultural de Galicia, xa sexa debido á súa mocidade ou a que sempre souberon estar á beira do bando gañador. Como o están neste momento, logrando converter o que foi unha cultura de resistencia nunha cultura concibida como panexírico dun poder político, que dono do diñeiro e dosificador do silencio, necesita cada vez menos administrar o terror.

Foille administrado o silencio a un libro e a un autor excepcional no panorama filosófico e científico de Galicia, o Dr. José Manuel López Nogueira, médico, psiquiatra e filósofo outsider, é dicir, non profesor de filosofía senón creador dunha filosofía propia como “intelectual libremente flotante”, seguindo a terminoloxía de Max Weber, exposta nun libro que se sae do común: Dialéctica existencial y psiconálisis, publicado en 1972 sen subvención pola que foi editorial de referencia da cultura galega resistente ao franquismo, e caído hoxe en día practicamente no esquecemento (de feito, só pódese atopar un breve artigo sobre o autor obra de M. Pombo (2007) e publicado nunha revista de circulación limitada), ao que non é alleo o feito de que se trate dun gran libro de filosofía que excede as 600 páxinas. Un libro escrito ademais por un psiquiatra e non por un filósofo académico que tería que ser encomiado de oficio polos demais académicos turiferarios de quenda.

Non deixa de ser curioso que dous dos máis orixinais filósofos galegos, Francisco Sánchez (1550-1623) e J.M. López Nogueira (1932-1983) sexan precisamente médicos (si deixamos ao carón a figura de Amor Ruibal, xa que se trata en realidade dun teólogo, cuxa filosofía loxicamente é inseparable do dogma católico). A relación entre a medicina e a filosofía é ben coñecida para calquera coñecedor de Corpus Hipocraticum, no que está presente o contraste entre médicos empíricos e dogmáticos, ou teóricos. Pero é que ademais o máis grande filósofo grego, Aristóteles, tamén foi médico de formación, habendo sufrido a persecución que dictan os avatares da política, que o levaron a morrer no exilio, do mesmo xeito que a Moisés Maimónides, o máis grande filósofo do xudaísmo, médico tamén, nacido en Córdoba e morto no Cairo, a onde o conduciron os avatares da política.

F. Sánchez non ocupa o lugar que merece na historia oficial do pensamento galego por ter escrito en latín, como todo o mundo na súa época, e publicado o seu libro Quod nihil scitur en Lyon en 1581 e logo noutras cidades europeas. F. Sánchez, amigo de Michel de Montaigne, é un filósofo crave na historia do escepticismo europeo. Sánchez nega no seu libro a posibilidade do coñecemento certo por considerar que as experiencias dos sentidos poden ser enganosas ou ilusorias, do que dá numerosos exemplos para cada un deles, e por outra banda, intenta demostrar como o coñecemento racional ou a priori como o teolóxico-metafísico baseado exclusivamente na dedución a partir dos primeiros principios ou da propia idea dun ser perfecto, non é máis que un mero xogo de palabras, tal e como puxeran de manifesto os nominalistas a partir do século XIV.

Sánchez situouse no seu momento na vangarda do pensamento europeo, el que se definía como ego, Franciscus Sanctius, hispanus, natus in civitate Tudensi, ou sexa en Tui, sendo á vez galego e universal. Na súa época a filosofía tiña que ser escéptica para superar o verbalismo escolástico e abrir paso ao nacemento da ciencia moderna, grazas á integración dos datos sensoriais cos métodos e modelos matemáticos. No momento que lle tocou vivir a J.M. López Nogueira a filosofía non podía deixar ao carón o reto que lle lanzaba o coñecemento científico, e parte del haberíao de constituír o papel que a psiquiatría tería que desempeñar en calquera proxecto antropolóxico-filosófico, ineludible a partir de S. Freud. Non é casualidade que o máis grande filófoso norteamericano, William James (1842-1910), sexa médico, e que a súa obra esencial sexan precisamente os seus Principios de Psicoloxía de 1890 (1989), e que o mesmo ocorra cun dos grandes creadores do existencialismo, Karl Jaspers, médico e psiquiatra, sistematizador do pensamento psiquiátrico do seu tempo na súa Psicopatoloxía xeral de 1913 (1993); dous científicos que quixeron manter o pensamento no ámbito da experiencia do real, da experiencia vivida e á marxe do verbalismo académico, hoxe definitivamente convertido en cháchara filosófica.

Para un lector actual o libro de López Nogueira é un auténtico reto, non só porque poucas persoas están dispostas xa a ler libros de filosofía de 600 páxinas escritas con rigor e claridade á vez, incapacidade de lectura que a universidade fomenta fervorosamente predicando o novo analfabetismo dixital, senón porque resulta impresionante comprobar como logo deste intento de síntese entre psiquiatría, filosofía e ciencias sociais non se desenvolveu en Galicia nada de semellante envergadura.

Os autores que utiliza, analiza e estuda López Nogueira son os que agora, corenta anos despois, seguen sendo os máis actuais: Michel Foucault, C. Lévi-Strauss, Jacques Lacan, Noam Chomsky, Jean Piaget, e en filosofía M. Heidegger, J.P. Sartre ou E. Husserl; e sobre todo Nicolai Hartmann (un filósofo profesional con previa formación médica, como o noso autor non se cansa de insistir), aos que ningún comentarista nin glosador académico actual conseguiu exceder. O que ocorre é que eses autores, xunto co marxismo de G. Lukács, Henri Lefevre ou Karel Kosik, eran a vangarda europea nos momentos nos que se orixinou este libro, mentres que agora algúns, como Foucault ou Lacan, volveron a Europa logo de corenta anos, filtrados como French theory, e postos de moda polos posmodernos nos campus das universidades da Ivy League, aos que intentan seguir recentes redescubridores en España duns autores traducidos xa a fins dos anos sesenta do século pasado.

López Nogueira era un filósofo outsider, á marxe da academia. Médico e psiquiatra, estudou nunha época na que non existía a Facultade de Filosofía na Universidade de Santiago, o que non lle impediu adquirir unha excelente formación filosófica, grazas á lectura directa dos principais autores en moitos casos no seu idioma orixinal. A verdade sexa dita: na súa época os mellores filósofos eran outsiders académicos. Ortega e Gasset, na súa volta a España, malia que recuperou a súa cátedra de Metafísica, xamais volveu a impartir clases na universidade de Madrid, dominada pola rancia escolástica. Autores como Gregorio Morán (1998) repróchanlle aceptar a ignominia de ser catedrático no silencio; outros como J. Zamora Bonilla (2002), intentan facer un xuízo máis equilibrado, explicando que pola súa situación económica e a súa saúde non tiña outro remedio. Sexa como for, a Ortega administróuselle o silencio nunha época na que tamén se administraba moito o terror e menos o diñeiro que aínda non había. Pero Ortega soubo manter a súa dignidade como filósofo e como persoa, como o fixo Xavier Zubiri, a que tamén se lle administrou o silencio, deixando o seu cátedra en Barcelona e pasando a ser filósofo outsider e en precario, malia ser o mellor metafísico existente en España. Non en balde os seus dous biógrafos, Jordi Corominas e Joan Albert Vicens (2006) definiron a súa vida e a súa filosofía como unha “soidade sonora” nos páramos filósoficos do franquismo. E esa mesma soidade e ese mesmo silencio sufriuno Julián Marías (2008), excluído da universidade malia ser o autor do manual de Historia da Filosofía máis utilizado nela, ao que se lle suspendeu unha tese de doutoramento sobre o Pai Graty que podería ter sido bendicida no propio Vaticano e que soubo cultivar a filosofía ao seu xeito á marxe da academia.

Cando se renovou a filosofía académica en España creáronse unha serie de escolas, analizadas por Francisco Vázquez García (2009), e das que é curioso sinalar que ningunha alcanzou impacto en Galicia, cuxa única Facultade de Filosofía nin sequera aparece nese libro, malia que nela houbo profesores dignosJosé Manuel López Nogueira: Dialéctica existencial y psicoanálisis dos seus postos. Por iso é moito máis insólita a figura de López Nogueira, pero quizais tamén iso poida axudar a comprender o silenciamento do seu libro nos ámbitos académico e cultural galegos.

Dialéctica existencial y psicoanálisis é un formidable intento de síntese entre o pensamento filosófico e o pensamento e a práctica psiquiátricas de fins dos anos sesenta do século XX. Nel están presentes directamente, tras unha lectura persoal e profunda, os grandes creadores do pensamento do século XX. E.  Husserl, M. Heidegger, J.P. Sartre, M. Merleau-Ponty, C. Lévi-Strauss, M. Foucault, e tantos outros nos que López Nogueira enraíza a súa experiencia filosófica persoal.

O noso autor non é un comentarista, nin un glosador académico, senón un filósofo, seguindo esa distinción de Arthur Schopenhauer, outro outsider, que sempre diferenciaba aos filósofos dos profesores de filosofía. Intenta López Nogueira (e toda filosofía verdadeira non é máis que iso: un intento, un ensaio sen fin), fundamentar un pensamento filosófico que dea conta da experiencia vivida, tanto no seu nivel individual como colectivo, obxectivo como subxectivo; unha filosofía que seguindo a S. Kierkegaard dé conta á vez do pensamento e do sentimento. É a iso ao que el chama dialéctica existencial, diferente á dialéctica marxista, que el coñece a través da Crítica da razón dialéctica de J.P. Sartre, e da que trata de aproveitar o que considera como máis científico, criticando a súa incapacidade de comprender a experiencia subxectiva.

A dialéctica existencial é unha procura sen fin, partindo da historia, do pensamento filosófico na súa tradición histórica, pero tamén das ciencias sociais e da psiquiatría e a antropoloxía psicanálise como bases imprescindibles da antropoloxía filosófica, de comprender a experiencia vivida. Esa experiencia é ante todo corporal, como calquera médico e psiquiatra pode comprobar ante os seus ollos, e os seus límites están marcados pola enfermidade mental, tal e como puxera de manifesto Karl Jaspers coa súa teoría das “situacións límite”, que López Nogueira intenta aplicar na súa análise de casos como os da sexualidade, a angustia ou o suicidio.

Reprocha o noso autor a Heidegger e Sartre a súa incapacidade de comprender a experiencia vivida do corpo. O Dasein do primeiro é máis un espírito que flota sobre as augas do abismo da nada que un ser humano, que é do único que falou Heidegger, cando identificou o ser co tempo e esqueceuse de que o ser está tamén integrado no espazo, tal e como maxistralmente analizou O.F. Bolnow, no seu libro citado e analizado polo propio López Nogueira. O Dasein heideggeriano flotaba sobre o espazo e coqueteaba coa nada e co tempo nas aulas nas que Heidegger impartía as súas clases, con ou sen o uniforme das SA; cando non era e cando era reitor nomeado por A. Hitler, o gran administrador do terror; cando non asistiu ao enterro, esa forma social de atoparse coa nada que nos asombra, do seu mestre o xudeu E. Husserl.

A dialéctica de López Nogueira intenta evitar esa fuxida, que non é máis que unha fuxida á torre de marfil da filosofía académica, grazas á súa análise multifactorial da experiencia existencial, do que dá boa mostra cando deixa en evidencia a J.P. Sartre, cuxo análise da mirada no Ser e a Nada, entendida como obxectivación e dominio absoluto, explícase pola súa incapacidade de comprender a relación sexual como experiencia corporal plena, ademais de por a súa propia vida amorosa, como sinalaría máis tarde Hazel Rowley (2006), cuxos datos e análises da relación entre J.P. Sartre e S. de Beauvoir non son anécdotas ou cotilleos, senón claves para comprender a antropoloxía sartreana, na que o Para-si baila libremente sobre o En-si coa mesma liberdade coa que se movían Sartre e os intelectuais franceses na Francia ocupada polos nazis, que administraban o terror á vez que Sartre publicaba sen problemas a súa obra mestra; nun París ocupado no que tamén vivía Picasso, teoricamente un “artista dexenerado” (Lottman, 2006; Riding, 2011).

López Nogueira critica esas concepcións da existencia porque el, como médico e psiquiatra, vive no mundo concreto da enfermidade e no mundo da España e a Galicia do franquismo, na que, como el mesmo sinala, identifícase coa chamada “xeración de La Noche” e co grupo que se estructuraría en torno á editorial Galaxia, editora deste libro e na que tiña pensado publicar o seu libro en galego “Sentimento e Existencia”. É nese contexto moi concreto no que realiza o esforzo de concibir unha filosofía da experiencia vivida real, como intentou Karl Jaspers coa súa “filosofía da existencia”, unha filosofía á vez universal – si non non sería filosofía- e galega e española, posto que, como xa dixera G.W.F. Hegel, ningún filósofo pode escapar do seu tempo, nin da súa vida real. Para facelo manexou á vez a historia da filosofía, a historia das relixións, a antropoloxía e a medicina, á que dedicou o seu quefacer profesional como neurólogo e psiquiatra.

Si a filosofía desde a posguerra ata finais dos sesenta era un terreo ermo, e só deixou de selo co anuncio da aparición dos novos filósofos (G. Bueno, F. Savater, E. Trías), que tamén están presentes no extraordinario libro de López Nogueira, moito máis dramático era o caso da psiquiatría e a asistencia psiquiátrica na España franquista, analizadas por Enrique González Duro (1996). Era España un país no que o psiquiatra de referencia, ata a chegada de López Ibor, era o xeneral Vallejo Nájera, autor do libro de texto máis utilizado e capaz de soster que a participación das mulleres na política, si son de esquerdas, podía ser considerada unha enfermidade ou aberración mental (González Duro, 2012), o que podía permitir ata xustificar veladamente a súa violación como forma de castigo político, e chegar a soster que raparlles o pelo ao cero como castigo no seu internamento era tamén un xeito de volvelas a poñer no seu lugar.

Nese mundo en que lle tocou vivir e estudar a López Nogueira, o noso autor intentou desenvolver unha práctica e unha teoría psiquiátricas partindo de varios eixes. En primeiro lugar o psicanálise entendido como unha antropoloxía, non como unha ciencia, como unha forma de estudo da enfermidade mental partindo do Verstehen ou comprensión da experiencia como fenómeno á vez subxectivo e obxectivo, fronte á Erklären ou explicación científica baseada nas causas, na que caeu S. Freud na segunda etapa da súa obra e na que se sitúa a psiquiatría actual, que pretende constituírse como ciencia clínica baseándose case exclusivamente na razón farmacolóxica, o que non conseguiu de ningún xeito, como puxo de manifesto o mellor coñecedor da historia da psicofarmacoloxía, o psiquiatra David Healy (1990), que bautizou este intento errado como a “revolución abortada”.

López Nogueira considera que o uso de psicofármacos, moi reducido en 1971, sendo o máis destacado o manexo dos primeiros neurolépticos como a clorpromazina ou o haloperidol, pode ser útil como ferramenta, e non nega a base química, ou ata anatómica de moitos trastornos mentais que poden ser claramente neurolóxicos, pois ademais de psiquiatra tamén era neurólogo, e nestes campos demostra tamén estar ao tanto das investigacións máis recentes. O que el critica en Freud, con razón, é o abandono da comprensión pola seudo explicación, anticipando o estudo de Robert Wilcocks (1994), no cal, partindo do estudo da súa correspondencia con Fliess, correspondencia que Freud intentou desesperadamente comprar para destruír, ponse de manifesto como a necesidade de introducir un modelo científico levou a ambos autores a falsificar os datos clínicos sobre a histeria que aparecen nos seus libros.

Freud non chegou como Fliess a inventarse unha lei matemática da histeria feminina partindo da base 28, como número crave do ciclo menstrual, lunar e mental feminino (Wilcocks, pp. 23-65), nin a establecer unha suposta conexión profunda entre a mente feminina, a matriz e o nariz (W. Fliess era otorrino, e cada cal mira polo seu), pero a súa necesidade de converter a súa antropoloxía en ciencia levoulle non só a cometer erros senón a falsificar os datos clínicos, como a súa correspondencia deixa en evidencia. Este é o erro que critica López Nogueira cando reivindica, seguindo a Jaspers, á psiquiatría como campo no que o trastorno mental pódese comprender, quedando para a neuroloxía as desordes de base neurolóxica explicables pola anatomía patolóxica, a neuroloxía ou a bioquímica.

Nos diferentes estudos que compoñen o psicanálise existencial de López Nogueira, o autor sempre se mantén ao día en cada corrente do pensamento psiquiátrico, cuxa evolución pode seguirse no libro de H. Ellenberger (1970), que por suposto manexa. Dentro del hai un punto crave, que tamén analiza, e é o movemento antipsiquiátrico, encabezado en Inglaterra por R.D. Laing e D. Cooper, nos EEUU por T. Szasz e en Italia por F. Basaglia, e do que uns anos máis tarde haberá un reflexo en Santiago de Compostela,

Recoñece López Nogueira que a enfermidade mental posúe un compoñente social, ata político, que os aspectos sociais, económicos e xurídicos do seu tratamento poden ser fundamentais. A tolemia pódese fabricar socialmente, como rezaba o título do famoso libro de Szasz: A fabricación da tolemia. Un estudo comparado da Inquisición e o movemento da saúde mental (1977); e non só iso, senón que os propios manicomios foron durante séculos e seguían séndoo no século XX, centros de explotación económica en condicións practicamente de escravitude, ademais de centros de internamento. O propio Szazs estudou detidamente este tema noutra monografía famosa na que acuñou o termo de “escravitude psiquiátrica”. Unha escravitude na que se deron casos nos que a explotación económica estivo unida á explotación sexual das enfermas. Todo iso é certo, pero considerar á enfermidade mental soamente como un mito, tal e como o propio Szazs faría noutro dos seus libros, que en 1961 converteuse en auténtico evanxeo da antipsiquiatría (1999), sería para López Nogueira un grave erro, pois a enfermidade mental realmente existe.

José Manuel López Nogueira. Caricatura de Luis SeoaneLópez Nogueira rexeita as esaxeracións da antipsiquiatría do mesmo xeito que rexeitou algunhas do marxismo psicanalítico de H.G. Marcuse, E. Fromm, e a súa forma esperpéntica en W. Reich, coa súa ciencia do “orgón” ou enerxía orgástica, autores todos eles analizados no seu libro, sen dogmatismo algún. Uns autores cuxas lecturas moi simplificadas puideron verse aplicadas uns anos despois da aparición deste libro no caso do manicomio de Conxo, cuxo intento de reforma viuse abortado e que é analizado de forma simplista no libro de Alot, Liñero, Seone, Tato e Torrent Conxo, manicomio e morte (1977).

O manicomio de Conxo era un exemplo do que foron esas institucións ata que o movemento antipsiquiátrico e o descubrimento dos neurolépticos permitiu abrir as súas portas deixando aos enfermos na rúa coas súas “camisas de forza químicas”. Un manicomio en España e en Europa era un lugar de encerro, un cárcere perpetuo para persoas sen causa criminal nin xuízo, un lugar de maltrato, coerción, violencia e ata explotación económica, sexual e doutros tipos. O libro de González Duro déixao moi claro para España ao longo do seu tres tomos. En España, Europa e América, salvo raras excepcións, como as protagonizadas por Emil Kraepelin ou Eugen Bleuler, cuxa obra, pensamento e práctica clínica é analizada e defendida por López Nogueira con xustiza, case non había médicos nos manicomios, e a maior parte dos encerrados nin sequera tiñan historia clínica nin diagnóstico, tal e como ocorría en Conxo. Os manicomios eran o reino dos celadores, carceleiros ou verdugos, que a partir dos anos trinta ou corenta podían aplicar como castigo, ademais das malleiras, novas torturas baixo o nome de terapias como o electroshock, e manexar ao seu antollo, como no caso de Conxo, as doses de Largactil (clorpromazina) para domar aos pacientes.

Seguindo o mesmo modelo que a antipsiquiatría pero no contexto político do franquismo, houbo un intento de converter o manicomio de Conxo nun hospital psiquiátrico, pero ese intento foi abortado por razóns políticas e pola torpeza dos autores do libro citado, que se opuxeron a el. Formados no tardofranquismo, todos eles de orixe burguesa pero con mala conciencia por iso, avergoñados de non saber falar galego, a lingua dos seus “tolos” e “loqueros” e armados dun marxismo xa máis de catecismo que de manual, estes médicos recentemente licenciados tentaron facer a análise dese centro de reclusión como unha análise marxista, chegando á conclusión de que nas estrutura de clases do manicomio os celadores eran á vez o proletariado e o pobo galego. Os enfermos no libro parecen non ser nada desde un punto de vista marxista – sería porque só eran “tolos”-, e a dirección do centro sería a burguesía e o aparello represor franquista, represor tanto da realidade social como nacional galega.

Chamar a isto análise marxista é un eufemismo, a menos que marxismo e infantilismo sexan o mesmo. A iso é ao que se opón López Nogueira no seu libro. E comparalo cos movementos e reformas protagonizadas por Laing e Esterson e Cooper, Szasz ou Battaglia, mostra a distancia que pode haber entre o día e a noite, pero mostra tamén, e iso desculpa en parte a eses mozos médicos, como o franquismo tivo a capacidade de condicionar non só aos que o defenderon senón tamén a quen tiveron que loitar na súa contra. Conservar a dignidade, á vez que a lucidez nese contexto, nunca foi tarefa fácil. No seu libro López Nogueira intentou conseguilo.

Non estando de ningún xeito co réxime senón identificado coa oposición a el desde o nacionalismo, como pode verse no libro a través das referencias a persoas, grupos e ideas, López Nogueira, consciente da interrelación entre pensamento e experiencia, individuo e sociedade, lingua e cultura, non caeu no simplismo intentando explicar a realidade da enfermidade mental en Galicia con modelos hiperculturais, que logo algúns chamarán etnopsiquiátricos. Afirma que hai diferentes modos de “estar no mundo”, e que o Ser é incomprensible sen o Mit-Sein, ou ser xunto cos contemporáneos, sen o Mundo que nos rodea (Welt), e sen o mundo que nos precede (Vorwelt) e o que nos seguirá ( Folgerwelt), de acordo coa tradición fenomenolóxica que coñece ben. Pero iso non lle leva a crearse formas propias de “tolemia galega”, aínda que os galegos sufran as enfermidades na súa circunstancia, histórica, lingüística e cultural propias. Recoñece López Nogueira, por exemplo, que a esquizofrenia é universal e non un produto do capitalismo. Anos máis tarde E. Fuller Torrey (1980) deixarao moi claro cunha base estatística esmagador, e o mesmo fará outro historiador desa enfermidade, Jean Garrabé (1996), ao trazar o relato do que el chamou esa “noite escura do ser”. Libros máis recentes como os de G. E. Berrios (1996), ou G.E. Berrios e R. Porter (2012), que analizan tanto a historia dos síntomas mentais como a da psiquiatría clínica, virían neste caso tamén a darlle a razón a López Nogueira.

É case insólito que nun pequeno país como Galicia, nunha España cientificamente atrasada e condicionada pola realidade política do franquismo, unha pequena editorial sen axuda algunha publique en 1972 o maior esforzo de síntese filosófica e científica levado a cabo non só en Galicia, senón tamén en España. Un intento que non tivo continuidade porque a vida do seu autor quedou prematuramente truncada e porque o desenvolvemento da psiquiatría quedou confinado nas estreitas marxes da psicofarmacoloxía, que conseguiu medicar con antidepresivos, por exemplo, ao 12% das mulleres galegas; que impuxo un modo de non pensamento no que se poden receitar pastillas contra a dor pola morte de quen se ama, si esa dor non segue o módulo prescrito e supera o período de baixa que a Seguridade Social establece e os empresarios parecen querer reducir.

Pouco futuro podería ter a filosofía nese novo mundo de psiquiatras limitados pola administración e obrigados ás veces a crear drogadictos con receita. O malo é que tampouco a filosofía en Galicia tivo un mellor destino, unha vez morto Franco. O peso crecente da tradición analítica, auténtica antifilosofía cientificista cultivada por profesores sen formación científica fisicomatemática e ardentes defensores da burocracia académica, da orde establecida e moitas veces panexiristas da libre empresa, facilitou a burocratización da universidade e a anulación do pensamento e a filosofía co chamado “proceso de Bolonia”. Por outra banda o retroceso do estudo histórico da filosofía, que require o coñecemento das linguas clásicas e modernas e o traballo paciente e sistemático, como o que levou a cabo López Nogueira, que se vai producindo en España a par da xubilación dos escasos profesores que aínda saben facelo, e a súa substitución polo ensino dunha filosofía situada no horizonte da Wikipedia e pensada para alumnos que nin se consideran capaces nin teñen interese en ler as grandes obras da filosofía, ou o que é o mesmo aos que a propia filosofía non lles interesa nada, farán cada vez máis imposible a lectura dun libro como este en que autores como Lacan ou Foucault foron analizados no mesmo momento no que escribían, mentres agora son comentados de segunda man por parte de profesores e alumnos que, fieis émulos do posmodernismo, consideran que pensar é utilizar as etiquetas do pensamento politicamente correcto, unhas etiquetas que á súa vez poden ser útiles para integrarse academicamente ou progresar na política de partido na Galicia na que se pode falar de todo sen saber de nada coa seguridade absoluta e o férrea aprobación que só pode outorgar a ignorancia académica e politicamente avalada.

Definiu David Cooper (1978), un dos antipsiquiatras, como “gramática da vida” todo ese devir que López Nogueira chama no seu libro “dialéctica existencial”. A gramática da vida foi moi cruel con moitos pensadores e moitos psiquiatras, como R.D. Laing, que tivo que sufrir o fracaso da súa vida profesional, ao verse abortada a reforma antipsiquiátrica, e familiar, ao ver á súa filla esmagada polo que Szazs chamaba o “símbolo sagrado da psiquiatría”, un símbolo que por desgraza existe, como narra o seu fillo Adrian na súa biografía (1997).

A gramática da vida pousouse tamén sobre J.M López Nogueira en 1983, cando deixou de vivir. A súa figura e este libro – que debería ser reeditado incluíndo unha bibliografía de todos os libros citados e analizados, que será impresionante- están silenciados e relegados practicamente ao esquecemento. Que na España franquista, en Galicia, unha pequena editorial como Galaxia editara este libro que xa poucos terán a paciencia de ler, e quizais a capacidade de comprender, pode ser considerado case un milagre. Que na Galicia de Franco fose posible ese milagre quizais nos permita manter a esperanza de que outros similares poderán ter lugar na Galicia do futuro.

Conta unha historia do Talmud que fai moitas xeracións e cando os xudeus xa perderan a súa patria, un rabino quixo facer un milagre. Para iso foi a un lugar, realizou un sacrificio, rezou unha oración e fíxose o milagre. Na seguinte xeración outro rabino quixo facer o mesmo, pero xa non sabía facer o sacrificio; con todo, foi a ese mesmo lugar, rezou a oración e fíxose o milagre. Unha xeración despois outro rabino quixo facer o milagre, pero xa non sabía onde estaba ese sitio, e con todo rezou a oración e fíxose o milagre. Na xeración seguinte outro rabino quixo facer o milagre, pero non podía facer o sacrificio, tampouco coñecía xa o lugar nin sabía rezar a oración, pero contou esta historia e fíxose o milagre.

Contamos a historia dun libro xa case descoñecido e dun autor ao que tampouco coñecemos; quizais lendo o seu texto aínda sería posible facer un novo milagre.

BIBLIOGRAFÍA

Alot, A. e outros (1977), Conxo: manicomio e morte, Pontevedra, Edicións Xistral.

Berrios, G.E. (1996), The history of mental symptoms: descriptive psychopathology since the nineteenth century, Cambridge, Cambridge University Press.

Berrios, G.E. e Porter, R. (eds.), (2012), Una historia de la psiquiatría clínica, Madrid, Triacastela/Fundación Española de Psiquiatría y Salud Mental (1995).

Cooper, D. (1978), La gramática de la vida, Barcelona, RBA (1974).

Corominas, J. e Vicens, J.A. (2006), Xavier Zubiri. La soledad sonora, Madrid, Taurus.

Ellenberger, H.F. (1970), The discovery of the unconscious. The history and evolution of dynamic psychiatry, Nova York, Basic Books.

Fuller Torrey, E. (1980), Schizophrenia and civilization, Nova York e Londres, Jason Aronson.

Garrabé, J. (1996), La noche oscura del ser. Una historia de la esquizofrenia, México, FCE (París, 1992).

González Duro, E. (1996), Historia de la locura en España. III. Del reformismo del siglo XIX al franquismo, Madrid, Ediciones Temas de Hoy.

González Duro, E. (2012), Las rapadas. El franquismo contra la mujer, Madrid, Siglo XXI de España.

Healy, D. (1990), The suspended revolution. Psychiatry and psychotherapy re-examined, Londres e Boston, Faber and Faber.

James, W. (1989), Principios de psicología, México, FCE (ed. or. 1890).

Jaspers, K. (1993), Psicopatalogía general, México, FCE (ed. or. 1913).

Laing, A. (2006), R.D. Laing. A Life, Phoenix Mill, Sutton Publishing Limited.

López Nogueira, J.M. (1972), Dialéctica existencial y psicoanálisis, I-II, Vigo, Galaxia.

Lottman, E. (2006), La Rive Gauche. La elite intelectual y política en Francia entre 1935 y 1950, Barcelona, Tusquets (1982).

Marías, J. (2008), Una vida presente. Memorias, Madrid, Editorial Páginas de Espuma.

Morán, G. (1998), El maestro en el erial. Ortega y Gasset y la cultura del franquismo, Barcelona, Tusquets.

Pombo Sánchez, M. (2007), “Arredor da obra do médico e profesor X.M. López Nogueira”, Roteiros, 1, pp. 125-137.

Riding, A. (2011), Y siguió la fiesta. La vida cultural en el París ocupado por los nazis, Barcelona, Galaxia Gutemberg/Círculo de Lectores.

Rowley, H. (2006), Sartre y Beauvoir. La historia de una pareja, Barcelona, Lumen.

Sofsky, W. (1993), Die Ordnung des Terrors. Das Konzentrationslager, Frankfurt, S. Fischer Verlag.

Szasz, T. (1977), The manufacture of madness. A comparative study of the inquisition and the mental health movement, Nova York, Harper Colophon Books (1970).

Szasz, T. (1998), Psychiatric slavery, Nova York, Syracuse University Press.

Szasz, T. (1999), El mito de la enfermedad mental, Barcelona, Galaxia Gutemberg/Círculo de Lectores.

Vázquez García, F. (2009), La filosofía española. Herederos y pretendientes. Una lectura sociológica (1963-1990), Madrid, Abada.

Wilcocks, R. (1994), Maelzel’s chess player: Sigmund Freud and the rhetoric of deceit, Lanham, Rowman and Littlefield Publishers.

Zamora Bonilla, J. (2002), Ortega y Gasset, Barcelona, Plaza y Janés.

Festas Minervais 1956